ဂါဇာ xung မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ ပြဿနာတွေအတွင်း ဟားမတ်စ် က ကွပ်ကဲတဲ့ ဂါဇာ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့တဲ့ သေဆုံးသူ အရေအတွက် စာရင်းတွေမှာ စွပ်စွဲချက်တွေ အများကြီး ပါဝင်နေတယ်လို့ အစီရင်ခံစာ အသစ်တစ်ခုက ဖော်ပြထားပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက သတင်းမီဒီယာတွေက ထို ကိန်းဂဏန်း ကြီးမားတာတွေကို စိစစ်မှုနည်းပါး သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိဘဲ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖော်ပြကြတယ်လို့ တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။
ယူကေ အခြေစိုက် စဉ်းစားတွေးခေါ်ရေး ဌာန ဖြစ်တဲ့ Henry Jackson Society (HJS) က ဟားမတ်စ် ကွပ်ကဲတဲ့ ဂါဇာ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန (MoH) ရဲ့ ဒေတာ စုဆောင်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်မှာ “ မှားယွင်းမှုတွေနဲ့ သတင်းအမှား ပြန့်ပွားမှုတွေ” ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှိနေတာကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဒါက “ ပြဿနာရဲ့ မှားယွင်းတဲ့ ပုံရိပ်” ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီလေ့လာမှုမှာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက သတင်းထောက်တွေက မှားယွင်းတဲ့ MoH ဒေတာတွေကို ဘယ်လို ပြန့်ပွားစေခဲ့တယ် သို့မဟုတ် အစ္စရေး သတင်းရင်းမြစ်တွေကနေ အခြားသတင်းအချက်အလက်တွေ ပေးအပ်ခဲ့တယ် ဆိုတာကို လည်း လေ့လာထားပါတယ်။
HJS ရဲ့ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် Andrew Fox က သူ့အဖွဲ့ရဲ့ လေ့လာမှုဟာ MoH က Telegram ကနေ ထုတ်ပြန်ခဲ့တဲ့ သေဆုံးသူ အရေအတွက် စာရင်းတွေနဲ့ ကုလသမဂ္ဂ လူသားချင်း စာနာထောက်ထားမှု ညှိနှိုင်းရေးရုံးရဲ့ ထုတ်ပြန်ချက်တွေ အပေါ် အခြေခံထားတယ်လို့ ပြောပါတယ်။ Fox က သူနဲ့ သူ့အဖွဲ့ဟာ ပြောင်းလဲနေတဲ့ MoH ဒေတာတွေဟာ “ စစ်ဆေးရခက်ခဲလှတယ်” ဆိုပေမယ့် သတင်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွေကို စစ်ဆေးနိုင်ခဲ့တယ်လို့ ပြောပါတယ်။
အင်္ဂါနေ့က ဂါဇာ ကျန်းမာရေး အာဏာပိုင်တွေက သေဆုံးသူ အရေအတွက်ကို ၄၅၀၀၀ ကျော်လို့ ပြောဆိုခဲ့ပါတယ်။
အစီရင်ခံစာမှာ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနရဲ့ သတင်းပေးပို့မှုက ကြာရှည်စွာ စစ်ပွဲမှာ သေဆုံးသူတွေထဲမှာ အမျိုးသမီးနဲ့ ကလေးတွေ ပါဝင်တယ်လို့ ဖော်ပြခဲ့ပြီး အစ္စရေး က ဂါဇာမှာ တမင်တကြည် တရားမဝင် သတ်ဖြတ်တယ်လို့ စွပ်စွဲခံရတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
“ အစ္စရေး က ခွဲခြားမသတ်မှတ်ဘဲ သတ်ဖြတ်နေတယ်ဆိုရင် စစ်မတိုက်ခင် လူဦးရေ ကိန်းဂဏန်းနဲ့ သေဆုံးသူ ကိန်းဂဏန်း တွက်ချက်မှု တူညီမှု ရှိရမယ်” လို့ Fox က ပြောပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဂါဇာ လူဦးရေရဲ့ ၂၆% လောက်ဟာ လူကြီး ယောက်ျားတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ “ သေဆုံးသူ လူကြီး ယောက်ျားတွေရဲ့ အရေအတွက်ဟာ ၂၆% ထက် သိသိသာသာ ပိုများပါတယ်” လို့ သူက ပြောပါတယ်။
ရရှိနိုင်တဲ့ သတင်းထောက်တွေထဲမှာ Fox နဲ့ သူ့အဖွဲ့က သေဆုံးသူစာရင်းတွေကို မှားယွင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားတာတွေ တွေ့ရှိခဲ့ပြီး “ သတ်ဖြတ်ခံရတယ်လို့ ဖော်ပြထားတဲ့ အမျိုးသမီးနဲ့ ကလေးတွေရဲ့ အရေအတွက်ကို လုပ်ကြံပြီး တိုးမြှင့်” ထားတာတွေ တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။ ဒါမှာ ယောက်ျားနာမည်ရှိသူတွေကို အမျိုးသမီးအဖြစ် စာရင်းသွင်းထားတာတွေနဲ့ လူကြီးတွေကို ငယ်ရွယ်တဲ့ ကလေးတွေအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားတာတွေ ပါဝင်ပါတယ်။
အမျိုးအစားအလိုက် ဒေတာကို စိစစ်ခြင်းအားဖြင့် သတင်းပေးပို့မှုထဲမှာ ဘက်လိုက်မှုတွေကို ပိုပြီး ထင်ရှားစေပါတယ်။ MoH ရဲ့ သေဆုံးသူ ကိန်းဂဏန်းတွေထဲမှာ စာရင်းသွင်းမှု အမျိုးအစားသုံးမျိုးရှိပါတယ်- ၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာမှာ ကွန်ရက်တွေ ပျက်စီးသွားခြင်း မတိုင်ခင် ဆေးရုံတွေက စုဆောင်းထားတဲ့ စာရင်းတွေ၊ သေဆုံးသူတွေရဲ့ မိသားစုဝင်တွေက တင်ပြတဲ့ စာရင်းတွေနဲ့ “ သတင်းမီဒီယာ ရင်းမြစ်” တွေကနေ စုဆောင်းထားတဲ့ စာရင်းတွေ ဖြစ်ပြီး Foundation for Defense of Democracies ရဲ့ သုတေသန ဒုတိယ ဥက္ကဌ က ယခင်က ယုံကြည်စရာ မရှိဘူးလို့ မေးခွန်းထုတ်ခဲ့ပါတယ်။
ဒီအုပ်စုတွေထဲက ကိန်းဂဏန်းတွေကို လိင်အလိုက် ခွဲခြမ်းစိစစ်ခြင်းအရ ဆေးရုံ မှတ်တမ်းတွေဟာ “ မှားယွင်းနေပြီး” မိသားစုဝင်တွေက တင်ပြတဲ့ သေဆုံးသူတွေထက် ဆေးရုံက တင်ပြတဲ့ သေဆုံးသူတွေထဲမှာ အမျိုးသမီးနဲ့ ကလေးတွေရဲ့ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများပါတယ်။
ဂါဇာမှာ တစ်နှစ်ကို သဘာဝ သေဆုံးမှု ၅၀၀၀ လောက် ရှိပေမယ့် ဒီလေ့လာမှုက MoH သေဆုံးသူ ကိန်းဂဏန်းတွေမှာ သဘာဝ သေဆုံးမှုတွေကို မထည့်သွင်းထားဘူးလို့ တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။ အစ္စရေး စစ်ရေးလုပ်ရပ်တွေနဲ့ သက်ဆိုင်မှု မရှိတဲ့ သေဆုံးမှုတွေကိုလည်း ထည့်သွင်းမထားဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါမှာ ဟားမတ်စ်က သတ်ဖြတ်ခဲ့တယ်လို့ ယုံကြည်ရတဲ့ လူတွေ ပါဝင်ပါတယ်။ ဥပမာ- ၂၀၂၃ ဒီဇင်ဘာမှာ အကူအညီ ပစ္စည်းတွေကနေ အစားအစာယူဖို့ ကြိုးစားရင်း “ ဟားမတ်စ်က ပစ်သတ်ခဲ့တယ်” လို့ သတင်းတွေက ဖော်ပြထားတဲ့ အသက် ၁၃ နှစ် အရွယ် Ahmed Shaddad Halmy Brikeh ဟာ သြဂုတ်လက သေဆုံးသူ စာရင်းမှာ ပါဝင်ပါတယ်။ ဒီစာရင်းမှာ ဟားမတ်စ် ဒုံးတွေကြောင့် သေဆုံးသူ ၁၇၅၀ လောက်ကိုလည်း ထည့်သွင်းမထားဘူးပါဘူး။ ၂၀၂၃ သြဂုတ်ကနေ ၂၀၂၄ ဇူလိုင်အတွင်း ဂါဇာ ပြည်နယ်အတွင်း “ ကျရောက်ခဲ့” တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
Fox နဲ့ သူ့အဖွဲ့က စစ်ပွဲစမတိုင်ခင် သေဆုံးခဲ့သူတွေကို MoH သေဆုံးသူ စာရင်းထဲ ထည့်သွင်းထားတာကို တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။ ထပ်ပြီး ၂၀၂၄ ဧပြီလမှာ ဂါဇာကနေ ကုသမှုခံယူဖို့ ထွက်ခွာမယ့် လူနာစာရင်းမှာ ပါဝင်တဲ့ ကင်ဆာရောဂါ လူနာ သုံးဦးလောက်ကို မတ်လမှာ သေဆုံးသူအဖြစ် စာရင်းသွင်းထားတာကို တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။
ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနက သေဆုံးသူ စာရင်းမှာ တိုက်ပွဲဝင်တွေနဲ့ တရားမဝင် သေဆုံးသူတွေကို ခွဲခြားမဖော်ပြပါဘူး။ ဒီလေ့လာမှုက အစ္စရေး တပ်တွေက ဟားမတ်စ် စစ်သွေးကြွ ၁၇၀၀၀ လောက်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့တယ်လို့ ဖော်ပြထားပေမယ့် Fox က သူ့လေ့လာမှုက သေဆုံးသူ စာရင်းမှာ ဟားမတ်စ် အဖွဲ့ဝင် ၂၂၀၀၀ လောက် ပါဝင်နိုင်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ သူ့လေ့လာမှုက ဂါဇာမှာ သေဆုံးသူ ၁၅၀၀၀ လောက်ဟာ အမျိုးသမီးနဲ့ ကလေးတွေ ဖြစ်ပြီး ၇၅၀၀ ဟာ တိုက်ပွဲမဝင်တဲ့ လူကြီး ယောက်ျားတွေ ဖြစ်တယ်လို့ ထောက်ခံတယ်လို့ သူက ပြောပါတယ်။
“ စစ်ပွဲဇုန်မှာ ဒီလို စာရင်းတွေ စုဆောင်းတာဟာ အင်မတန်ခက်ခဲတဲ့ ကိစ္စပါ” လို့ Fox က ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡပေမယ့် MoH ရဲ့ မှားယွင်းမှုတွေဟာ တမင်တကြည် လုပ်တာဖြစ်စေ၊ မဟုတ်စေ အဲဒီအဖွဲ့အစည်းဟာ “ အမှန်တကယ် ယုံကြည်စရာ မရှိဘူး” ဆိုတာကို ပြသတယ်လို့ ပြောပါတယ်။
ဒီလို ယုံကြည်စရာ မရှိတဲ့ အခြေအနေမှာ Henry Jackson Society ရဲ့ စစ်ပွဲ သတင်းဖော်ပြမှု စစ်တမ်းက သူတို့ စစ်ဆေးခဲ့တဲ့ သတင်းဌာန ၉၈% ဟာ MoH ကနေ ရတဲ့ သေဆုံးသူ ကိန်းဂဏန်းတွေကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး အစ္စရေး ကိန်းဂဏန်းတွေကို ၅% ပဲ အသုံးပြုခဲ့တယ်လို့ တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။ Fox က “ စစ်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဆောင်းပါး ၅၀ တစ်ပုဒ်မှာ တစ်ပုဒ် တောင် မပြည့်ဘူး” MoH က ပေးတဲ့ ကိန်းဂဏန်းတွေဟာ စစ်ဆေးမရ သို့မဟုတ် ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း မရှိဘူးလို့ ဖော်ပြထားတာကို မတွေ့ရဘူးလို့ တွေ့ရှိခဲ့ပေမယ့် “ အစ္စရေး ကိန်းဂဏန်းတွေရဲ့ ယုံကြည်စရာ သက်သေ ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြထားတဲ့ ဆောင်းပါး နည်းနည်းလေးထဲက တစ်ဝက်မှာ မေးခွန်းထုတ်ခဲ့ကြတယ်” လို့ တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။
ဒီစစ်တမ်းမှာ တွေ့ရှိခဲ့တဲ့ ปรากฏการณ์ ကို ဥပမာပြရအောင် Fox က ဗြိတိသျှ ထုတ်လွှင့်ဌာနကနေ ထွက်ပေါ်လာတဲ့ “ အလွန်ဘက်လိုက်တဲ့” ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်ကို ညွှန်းဆိုခဲ့ပြီး အဲဒီဆောင်းပါးမှာ MoH ဒေတာကို ကိုးကားပြီး ဂါဇာမှာ သေဆုံးသူ ၄၅၀၀၀ ကျော် ရှိတယ်လို့ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒီသတင်း ပေးပို့မှုမှာ MoH ဒေတာကို ဖော်ပြထားပေမယ့် တိုက်ပွဲဝင်တွေနဲ့ တရားမဝင် သေဆုံးသူတွေရဲ့ အရေအတွက်ကို မခွဲခြားဖော်ပြပဲ MoH သတင်းပေးပို့မှုရဲ့ ယုံကြည်စရာ မရှိတာကို မဖော်ပြပါဘူး။ အဲဒီအစား MoH ရဲ့ ပြောဆိုချက်တွေကို ပြန်လည် ဖော်ပြပြီး သေဆုံးသူတွေရဲ့ တစ်ဝက်ကျော်ဟာ အမျိုးသမီးနဲ့ ကလေးတွေ ဖြစ်တယ်လို့ ဖော်ပြပါတယ်။
“ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ အစီရင်ခံစာမှာ ရေးသားထားတဲ့ အရာအားလုံးရဲ့ အကောင်းဆုံး ဥပမာပါ” လို့ Fox က ပြောပါတယ်။
“ `